• Steinitz – Chessclub Liverpool (1899)

    Posted on februari 28, 2016 by in Beekman

    Steinitz en God

    Robert Beekman

    Aan het eind van zijn leven gaat het fysiek steeds slechter met Wilhelm Steinitz. Hij liep nog maar moeizaam en je kon aan hem zien dat hij een gebroken man was. Tot het allerlaatst toe bleef hij aan toernooien meedoen waar hij ook de wereldtop tegenkwam. Tot het allerlaatst toe bleef hij tot de laatste pion doorvechten.

    diasteinitzgambietWant dat was Steinitz: een knokker met eerste klas vechtersmentaliteit. En dat is nog het meest duidelijk te zien in het gambiet dat zijn naam draagt: 1.e4 e5 2.Pc3 Pc6 3.f4 exf4 4.d4 Dh4 5.Ke2. Zie links. Steinitz hierover in 1883: “Het belangrijkste doel van dit gambiet is de koning voor twee vleugels beschikbaar houden. Er is nauwelijks gevaar voor wit in de huidige positie, en hij zou voordeel moeten kunen bereiken van de positie van zijn witte koning, als hij erin slaagt de dames te ruilen.” Tenminste, áls …

    Ook al staat Steinitz bekend als de man die het positionele spel introduceerde, zoals de macht van het loperpaar, dan nog was hij een kind van zijn tijd. Oftewel: met het hart van een ware romanticus.

    In zijn allerlaatste partij, tegen de schaakclub Liverpool, haalde hij toch nog één keer, de allerlaatste keer, zijn Steinitz-gambiet van stal. Hij verloor. Maar ja, schaakclub Liverpool speelde dan ook onwaarschijnlijk sterk.

    Wilheml Steinitz – Schaakclub Liverpool
    Correspondentiepartij 1899

    1.e4 e5 2.Pc3 Pc6 3.f4 exf4 4.d4 Dh4+ 5.Ke2 d5 Deze zet oogt ook mij principieel. In mijn theorieboek anno het jaar 2000 lees ik echter dat … d5 tot onduidelijke stelling leidt en dat … d6 beter is: 5…d6 6.Pf3 Lg4 7.Lxf4 O-O-O 8.Ke3 Dh5 9.Le2 g5! 10.Pxg5 Pf6 11.h3 Lxe2 12.Dxe2 Dg6 Barle – Portisch, 1975. Met betere stelling voor zwart.
    6.exd5 In de volgorde 1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Pc3 Dh4 4.Ke2 d5 slaat wit met het paard op d5, omdat zwart dan niet snel kan rocheren. Nu kan dat wel: 6.Pxd5 Lg4+ 7.Pf3 O-O-O 8.Lxf4 Pf6 Wit heeft al een moeilijke stelling. Slaat op f6 kan niet wegens Pxd4.
    6…Lg4+ 7.Pf3 O-O-O Een stukoffer! Pce7 kan toch ook niet slecht zijn.
    8.dxc6 Lc5 9.De1 Deze zet was toentertijd gevonden door L’Hermet uit Maagdenburg, waarmee hij het gambiet weer uit diskrediet wilde helpen. Steinitz werkt daar graag aan mee.
    9…Dh5 9…Te8+ 10.Kd3 Dd8 11.Df2 En wit komt in voordeel.
    10.cxb7+ Kb8 11.Kd1 Lxd4 12.Ld2 Lxc3 13.bxc3 Lxf3+ 14.gxf3 Dxf3+ 15.Le2 Dxc3 16.Tb1 Pf6 17.Ld3 Dc6 18.Tg1 The8 19.Df2 Pd5 20.Dd4 Dit kost een belangrijk tempo en blijkt te verliezen. Beter dan de partij lijkt Te1, wat Pe3 voorlopig tegenhoudt en stukken afruilt. Nu krijgt zwart toch nog het gewenste initiatief.
    20…Pe3+ 21.Lxe3 fxe3 22.Dxg7 f5 23.Dg2 Dc3 24.Ke2 Ziet er weinig vertrouwenwekkend uit, maar desalniettemin de enige zet. 24.De2 Zwart dreigde Txd3. 24…f4 Dreigt f3. 25.Tf1 c5 En dit gaat helemaal niet goed voor wit.
    24…f4 25.Tbe1
    25.Kf3 Txd3 26.cxd3 Dc6+ 27.Kxf4 (Ke2 f3 Dxf3 Dc2) 27…Df6+ 28.Kg4 Tg8+ 29.Kh5 Txg2 30.Txg2 Df3+ 31.Tg4 e2 En deze stelling is gewonnen voor zwart. Na Kh4 e1D en na Kg5 Dd5 Kh4 Dd8 Kh5 De8 Kh4 e1D wint zwart.
    – 25.Tge1 f3+ 26.Dxf3 Dd2+ 27.Kf1 Tf8 28.Lf5 Td5 29.Kg1 Tdxf5 30.Dg4 Dd5 Wint.
    25…f3+ Zwart speelt deze hele partij formidabel.
    26.Kxf3 Tf8+ Opnieuw de beste zet.
    27.Kg4 Dg7+ 28.Kh4 Dh6+ 29.Kg3 Dg5+ 30.Kh3 Dh5+ 31.Kg3 Tf6 32.h4 Tg8+ 33.Kh3 Dxh4+ 34.Kxh4 Th6#

    0-1

    Dat was toen al minder dan een jaar voor het einde van zijn leven. Niet dat hij toen slecht speelde. Een paar maanden daarvoor had hij nog in het toernooi van Londen (1899) gewonnen van grootheden als Janowski en Maroczy. Echter, hij was 64 jaar oud. En het einde van zijn leven naderde …

    Al in 1896, toen hij nog in Sint-Petersburg een geweldig toernooi speelde, was hij er niet al te best aan toe. Het Tijdschrift doet verslag van een simultaan tegen 25 spelers die maar liefst zeven uur duurde, tot drie uur in de nacht.

    ’t Is een hoogst eigenaardig gezicht die invalide te zien voortstrompelen van bord tot bord. Leunend op zijn linker elleboog ziet hij de positie nauwkeurig aan en doet daarna zijn zet. Dan ziet hij zijn tegenstander even aan, alsof hij op diens zet wil wachten. De meesten geven hem een teken dat hij door kan gaan, sommigen laten zich verleiden en worden het slachtoffer van hun overijling. Is de positie zeer interessant of de tegenpartij zeer sterk dan duurt Steinitz’ tegenzet langer. Zo nu en dan gaat hij even op een stoel zitten om spuitwater en citroen te drinken en een nieuwe sigaar aan te steken, maar nooit langer dan een minuut. Het is volstrekt geen kwelling voor een der tegenstanders zijn partij te moeten opgeven, want een vriendelijke lach en en kalmerend ‘ah’ stelt een ieder op zijn gemak. (…)

    Hij heeft reumatiek aan beide benen, zijn rechterknie is kapot getrapt door een paard, een zonnesteek doodde hem eens bijna en bracht hem aan de rand van de waanzin, zijn vrouw, dochter en broer stierven, er werd een moordaanslag op hem gepleegd, twee beroerten verlamden hem half, hij raakte schaakrubrieken kwijt en werd bedrogen door uitgevers.

    Zo’n paar maanden voor het eind van zijn leven gebeurt het dan. Hij krijgt last van waanbeelden. Hij meent dat er elektische stromen uit hem kunnen gaan en dat hij daarmee de stukken op het schaakbord kan laten bewegen. Omdat hij op straat meerdere passanten tegenhoudt om zijn theorie uit te leggen, wordt hij uiteindelijk op 11 februari 1900 opgenomen in een psychiatrische inrichting.

    En ergens in die laatste periode heeft Steinitz geclaimd dat hij met God gespeeld heeft. Hij gaf God wit en een pion voor en won tóch. De partij was gespeeld met draadloze telefoon. Steinitz beweerde namelijk al in 1897 de psychische kracht te hebben om met anderen te kunnen communiceren via draadloze telefoon. Ook met elektrische impulsen. In Moskou had hij een doosje gekregen dat, zoals hem verteld werd, een nieuwe ontdekking zou zijn. Het was een klein zilver doosje. Hij had het altijd bij zich.

    telefoon1898

    In 1876 had Alexander Graham Bell de telefoon ontdekt die rond die tijd nog maar net gangbaar was geworden boven een telefoon uit 1898. Een magische ontdekking. Veel mensen konden maar niet geloven dat het mogelijk was daarmee te praten op afstand.

    En dan nu al magisch doosjes waarmee je draadloos kunt communiceren! Steinitz was er in 1897 al mee aan de slag gegaan. Over heel Europa beweerde hij al veel mensen aan de lijn te hebben gehad. Op zich in die tijd helemaal niet vreemd. We praten over het fin de siècle van 1900, een tijd waarin veel mediums opstonden om met de geesten van gestorven mensen te praten en paranormale communicatie een hot item was.

    In datzelfde jaar 1897 is een artikel gepubliceerd waarin Steinitz beweerde niet gek te zijn. Waarom zou daaraan getwijfeld moeten worden? In datzelfde jaar speelde Steinitz een revanchematch tegen Lasker in Moskou. In datzelfde jaar won hij een sterk toernooi te New York. Een jaar later werd hij vierde in een schaaktoernooi van wereldklasse te Wenen.

    Maar rond 1900 is hij psychisch en fysiek in elkaar gestort. Het was te treurig om aan te zien. De grote sterke meester was in eengeschrompeld tot een oude man, die de hele dag wanhopig een klein schaakbordje vasthield en onbegrijpelijke woordjes uitsprak tegen een onbekende gespreksgenoot. Diverse inzinkingen volgden er nog. In augustus van datzelfde jaar overleed hij. Helemaal berooid, straatarm liet hij een vrouw en twee kinderen na. Lasker zou na zijn dood de volgende woorden uitspreken: “Ik, die hem overwonnen heb, moet erop toezien dat zijn geweldige prestaties en theorieën recht gedaan wordt; ik moet het onrecht wreken dat hem is aangedaan.”

    steinitzlasker2

    Steinitz tegen Lasker, om de wereldtitel.

    In de periode dat Steinitz leefde in bittere armoede was Steinitz gedwongen om in schaakclubs te spelen om geld. En zo kwam hij in Londen terecht, waar hij tegen zwakke schakers een potje speelde om wat brood op de plank te krijgen. De einduitslag deed er niet toe; iedereen die tegen hem een keer wilde spelen moest één Engelse pond betalen.

    Eén keer gebeurde het volgende. Op een gegeven moment komt er een welgestelde Engelse Heer de schaaklokaal binnen. Vrienden van Steinitz wijzen hem er op dat hij er verstandig aan doet om deze man een keertje te laten winnen. Anders zou hij zijn interesse in schaken gelijk weer verliezen en levert dit Steinitz niet veel op.

    Steinitz knikt veelbetekenend. En dus laat hij het extravagante openingsspel van zijn tegenstander rustig over zich heen komen. Al snel heeft hij een goed plan bedacht. Zijn dame kan met een combinatie van twee zetten diep veroverd worden. Helaas is dit niet aan zijn tegenstander besteed. Misschien een beetje te moeilijk, denkt Steinitz. Hij zet nu zijn dame op a8 tegenover de witte loper op g2. De dame staat daar drie zetten, maar wordt niet geslagen. Misschien staat de dame te ver weg, denkt Steinitz nu. En dus verplaatst hij hem naar f3. Nog duurt het vier zetten voordat de dame geslagen wordt. Met een diepe zucht geeft Steinitz op en begint de stukken weer in de beginstand terug te zetten.

    Maar de Engelsman springt gelijk op en schreeuwt: “Ik heb van de wereldkampioen gewonnen!! Ik heb van de wereldkampioen gewonnen!!”. Hij rent het schaakcafé uit en is nooit meer teruggezien.

    steinitz_zukertort noteert

    Rechts Wilhelm Steinitz.

Comments are closed.